Biuro Stołecznego Konserwatora Zabytków

Biuro Stołecznego Konserwatora Zabytków

Parki Kulturowe

opublikowano: Czwartek, Styczeń 31, 2019 - 18:47, kzawila

Park kulturowy jest jedną z ustawowych form ochrony zabytków w Polsce. Celem utworzenia parku jest zachowanie krajobrazu kulturowego oraz terenów wyróżniających się krajobrazowo. Dzięki parkom kulturowym chronione są także znajdujące się na ich terenach, zabytki nieruchome charakterystyczne dla miejscowej tradycji budowlanej i osadniczej.*

fot. u góry widok z Zamku Ujazdowskiego, na dole z Pałacu w Natolinie

Powstały w XXI wieku

 

Listę Parków Kulturowych w Polsce otwiera powołany w 2002 roku Forteczny Park Kulturowy w Srebrnej Górze, a zamyka Park Kulturowy Stare Miasto w Poznaniu, utworzony w 2018 roku. Te dwa przykłady pokazują różnorodność tematyczną listy liczącej 36 pozycji.

 

Znajdziemy na niej również parki kulturowe, które chronią miejsca związane z tradycją osadniczą, obiekty sakralne, układy urbanistyczne, cmentarze oraz miejsca związane z postaciami i wydarzeniami historycznymi. Tę różnorodność należy uznać za pozytywny efekt wykorzystywania przepisów do lokalnej ochrony dziedzictwa kulturowego.

 

W zamierzeniu ustawodawcy możliwość utworzenia parku kulturowego ma służyć przede wszystkim do ochrony wartości regionalnych i lokalnych. Dlatego inicjatywa utworzenia parku kulturowego oraz zarządzanie nim zostały przekazane do samorządów. To one najlepiej znają swój teren i potrzeby w zakresie ochronny ważnych kulturowo obszarów.

 

Jak utworzyć park kulturowy?

 

Pierwszym krokiem jest rozpoznanie przez radę gminy swoich zasobów pod kątem obszarów o cennych walorach krajobrazowych. Następnie rada publicznie ogłasza swój zamiar i przystępuje do przygotowania uchwały powołującej park kulturowy. Znaleźć się w niej muszą: nazwa parku, opis granic, sposób jego ochrony oraz zakazy i ograniczenia, które mają stanowić trzon ochrony.

 

Kolejnym krokiem jest przekazanie projektu uchwały do zaopiniowania wojewódzkiemu konserwatorowi zabytków. Następnym etapem jest opracowanie przez wójta, burmistrza lub prezydenta miasta planu ochrony parku kulturowego, również w uzgodnieniu z wojewódzkim konserwatorem zabytków.

 

Zwieńczeniem prac jest podjęcie uchwały o utworzeniu parku kulturowego. Zaleca się by plan ochrony był załącznikiem do tej uchwały, jednak praktyka pokazuje, że jest on opracowywany i uchwalany często nawet po kilku latach od podjęcia samej uchwały.

 

Kluczowym elementem, aby park nie funkcjonował tylko na papierze, jest organizacja jednostki zarządzającej. Może ją powołać rada gminy. W zależności od uwarunkowań, sposób zarządzania parkiem może przyjąć różną formę prawną - spółki, fundacji czy specjalnie wydzielonej jednostki przy urzędzie.

 

Rola zarządcy parku kulturowego

 
Głównym celem zarządcy parku kulturowego jest stworzenie struktury, która w sposób skuteczny zadba o przestrzeganie zakazów i obowiązków wynikających z uchwały.

 

Wiąże się to z koordynacją działań licznych interesariuszy, czyli osób lub instytucji, których aktywność może mieć wpływ na park. Ich obecność na jego terenie może wynikać z własności, prowadzonej działalności gospodarczej czy kompetencji (służby konserwatorskie, budowlane i porządkowe). W przypadku, gdy zapisy uchwały nie są restrykcyjne i nie wymagają wielopoziomowych działań, zarządca może się skupić na promocji parku kulturowego i zrównoważonym wykorzystywaniu jego potencjału.

 

Przy powoływaniu parku konieczne jest sporządzenie dla obszarów objętych ochroną miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego. Ten obowiązek pokazuje ścisłe powiązanie operacji tworzenia parków kulturowych z procedurą planistyczną. Rozpoczęcie prac nad planami musi nastąpić przed upływem trzech miesięcy od daty utworzenia parku kulturowego.

*(Art. 16 ust. 1 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami Dz.U. z 2017 r. poz. 2187 t.j.).