Biuro Stołecznego Konserwatora Zabytków

Biuro Stołecznego Konserwatora Zabytków

Budynek mieszkalny - Kolonia Wawelberga

opublikowano: Poniedziałek, Czerwiec 8, 2020 - 09:56, jchmurska

Kolonia Wawelberga to zespół budynków mieszkalnych powstałych latach 1898–1900, dzięki inicjatywie Hipolita i Ludwiki Wawelbergów. Ideą, która przyświecała jej budowie było stworzenie tanich i zdrowych mieszkań dla warszawskich robotników.

fot. ul. Wawelberga 3 - elewacja frontowa

Trzy obiekty Kolonii znajdują się pod adresami: Wawelberga 3 oraz Górczewska 15 i 15a. Kwota dotacji m.st Warszawy udzielonej w 2019 r. na remont elewacji podwórzowej to 209 400 zł, co stanowiło blisko 45 % całości kosztów remontu.

 

Finansista i filantrop

 

Hipolit Wawelberg był polskim finansistą, działaczem społecznym i gospodarczym oraz filantropem. Posiadał udziały w Domu Bankowym H. Wawelberg – jednej z największych w tamtym czasie prywatnych instytucji finansowych. To właśnie w pięćdziesięciolecie istnienia tej instytucji ufundował Kolonię. Wkład Wawelberga w powstanie zespołu nie ograniczał się wyłącznie do przekazania darowizny pieniężnej, ale przede wszystkim wiązał się z jego osobistym zaangażowaniem w opracowanie zasad prawnych i funkcjonalności tego założenia. (Szczegółowo koncepcja ta została opisana w dokumencie z 1904 r. „Instytucja Tanich Mieszkań imienia Hipolita i Ludwiki małż. Wawelberg”, opracowanym przez dr. J. Brunnera i inż. K. Szokalskiego.

 

Prawo utrzymywania kuchen tanich

 

W 1898 r. na mocy specjalnej ustawy, której był pomysłodawcą, Wawelberg powołał do życia Instytucję Tanich Mieszkań, wzorując się na angielskich stowarzyszeniach promujących tanie i zdrowe mieszkania dla klasy robotniczej. Artykuł 1 ustawy dotyczącej Instytucji Tanich Mieszkań w Warszawie imienia Hipolita i Ludwiki małżonków Wawelbergów brzmiał: „Instytucja pod nazwą »Tanie Mieszkania« ma na celu dostarczenie niezamożnej ludności miasta Warszawy i jej okolic, wszelkich stanów i wyznań, z pracy osobistej się utrzymującej, dogodnych i tanich mieszkań. Uwaga. Dla skuteczniejszego osiągnięcia celu Instytucji służy prawo utrzymywania w należących do niej domach kuchen tanich, herbaciarni, sklepów spożywczych, warsztatów, żłobków, ochron i tym podobnych zakładów, przeznaczonych dla niezamożnej ludności, przy ścisłem zastosowaniu się do wszelkich już wydanych lub w przyszłości wydać się mogących w tej mierze przepisów”.

 

Kompleks został zaprojektowany przez Edwarda Goldberga, a sama kolonia była jednym z pierwszych tanich osiedli robotniczych w Polsce.

 

Budynki wybudowano w systemie koszarowym, oddzielone były od siebie dużymi zadrzewionymi podwórzami. Elewacje zespołu zaprojektowano jako nieotynkowane. Mają one jednorodny wyraz artystyczny, osiągnięty dzięki naturalnym walorom cegły. Skromny i powtarzalny detal architektoniczny występuje jedynie w nadprożach i gzymsach.

 

Duże okna, bieżąca woda

 

Budynek pod adresem Wawelberga 3 wybudowano jako trzeci i ostatni. Zaplanowano w nim więcej mieszkań o mniejszym metrażu (aby były bardziej przystępne cenowo). Wyliczono, że na jednego mieszkańca powinno przypadać około 16 m3 powietrza. Lokale miały być dobrze doświetlone i odpowiednio wentylowane, temu służyły wysokie sufity i duże okna.

 

W budynkach była bieżąca woda, kanalizacja, na każdym piętrze pisuary i ustępy oraz najprawdopodobniej pierwsze w Warszawie zsypy na śmieci.

 

Poza budynkami mieszkalnymi, w ramach zaplecza mieszkańcy korzystali z trzech budynków socjalnych (obecnie nieistniejących). Mieściły się w nich m.in.: pralnia, łaźnie: parowa, z wannami i prysznicem, a także parówka (sauna). Na miejscu działały też sklepy, szkoła podstawowa żeńska i męska z mieszkaniami dla nauczycieli, biblioteka, żłobek, sala zabaw, szwalnia oraz sala zebrań.

 

Na osiedlu obowiązywał regulamin, zgodnie z którym na terenie Kolonii nie można było spożywać alkoholu ani hodować zwierząt. W celu zapewnienia odpowiednich warunków higieny zakazano prania bielizny w mieszkaniach. Każdy mieszkaniec miał również zapewnioną opiekę lekarza.

 

Na owe czasy było to idealnie zorganizowane osiedle mieszkaniowe o wysokim standardzie mieszkań dla klasy robotniczej.

 

Do dzisiejszych czasów zachowały się tylko budynki mieszkalne. W 2003 r. został całkowicie rozebrany budynek, w którym mieściła się łaźnia, pralnia i kaplica katolicka. Zachowane obiekty przetrwały w stosunkowo oryginalnej formie. Niekorzystnej zmianie, względem pierwotnego projektu, uległy otwory okienne. Zmniejszono je i nadano inny kształt.

 

Remont konserwatorski

 

Kolonia Wawelberga w 2018 r. otrzymała dwie dotacje m.st. Warszawy w wysokości blisko 70 tys. zł, dzięki którym przeprowadzono remont przejazdu bramnego oraz odnowiono dwie klatki schodowe w budynku przy ul. Górczewskiej 15. Elewacje nie przechodziły dotąd kompleksowego remontu. Dopiero w 2019 r. dzięki dotacji z budżetu miasta przeprowadzono pełną konserwację elewacji podwórzowej (północnej) budynku przy ul. Wawelberga 3. W ramach prac wyczyszczono całą ścianę frontową przy zastosowaniu metody hydrościernej z użyciem delikatnego kruszywa nienaruszającego lica. Niektóre partie ścian wymagały przemurowania z powodu wcześniejszych nieudolnie wykonanych prac. Jak wyliczył wykonawca do uzupełnienia braków zużyto 7 tysięcy cegieł.

 

Duże przekształcenia występowały w obrębie otworów okiennych, gdzie w wyniku wymiany okien na mniejsze niedbale zamurowywano otwory. W tych miejscach wykonawca musiał włożyć wiele wysiłku, by osiągnąć pożądany efekt zarówno estetyczny, jak i techniczny. Rezultat prac jest zdumiewający.

 

Lustrzanym odbiciem wyremontowanej elewacji jest ściana sąsiedniego budynku pod adresem Górczewska 15A, która może być przykładem stanu „przed”. Wyremontowany fronton zachwyca urodą naturalnej cegły i należy mieć nadzieję, że będzie motywować do kolejnych prac konserwatorskich w Kolonii Wawelberga.

 

Film prezentujacy prace konserwatorskie przeprowadzone w 2019 r. mozna obejrzeć TUTAJ