Biuro Stołecznego Konserwatora Zabytków

Biuro Stołecznego Konserwatora Zabytków

Pozłotnictwo – drogocenna technika konserwatorska

opublikowano: Piątek, Październik 9, 2020 - 08:50, mlan

Trwają prace konserwatorskie przy ołtarzach bocznych w kościele seminaryjnym przy Krakowskim Przedmieściu 52/54. Obecnie przeprowadzany jest ostatni ich etap – złocenie poszczególnych elementów. Na czym polega ta trudna technika – wyjaśniamy poniżej i zapraszamy do obejrzenia filmu.

fot. Złocenia ołtarza głównego kościoła seminaryjnego. Fot. BSKZ

Złoto to wyjątkowy metal – całkowicie odporny na działanie czynników atmosferycznych, nie utleniający się. Pozostaje w niezmienionym stanie przez tysiąclecia. Symbolizuje boskość i majestat władzy. Jest oznaką bogactwa, symbolem niezniszczalności, wieczności i chwały. Od zawsze fascynuje i budzi pożądanie.

Zobacz film – złocenia w kościele seminaryjnym.

Złote blaszki znane już w starożytności

Złoto zawsze było drogie z powodu rzadkości występowania w przyrodzie. Cienkie blaszki złota stosowano już w starożytności - ok. 7000 lat temu. Przez wieki alchemicy skupili się na poszukiwaniu kamienia filozoficznego, którego jedną z właściwości miała być zdolność do zamiany metali nieszlachetnych w złoto.

Zaradni rzemieślnicy, zwani klepaczami, radzili sobie po swojemu. Rozklepywali złoto na cienkie blaszki, aby maksymalnie zwiększyć jego powierzchnię. Pokrywali nimi przedmioty wykonane z drewna czy gipsu. Wykorzystywali wyjątkowe właściwości złota, które jest najbardziej kowalnym i ciągliwym spośród wszystkich znanych metali. Tak narodziła się sztuka pozłotnicza.

Rozwój technologii pozwolił na uzyskiwanie coraz cieńszych płatków metalu. W średniowieczu miały grubość 1/1000 mm (czyli jedną tysięczną milimetra). Dziś produkcja płatków złota odbywa się maszynowo: wielokrotnie się je walcuje, a następnie kuje młotem mechanicznym. Obecnie płatki złota są dostępne w trzech grubościach: zwykłe 1/9000 mm, podwójne (dukatowe) 1/4500 mm i potrójne 1/3000 mm.

Złoto na obrazach i …w kuchni

Wczesne średniowiecze jest okresem rozwoju pozłotnictwa w malarstwie sztalugowym, w którym chętnie stosowano złote tła. Złocono także miniatury w manuskryptach. W XI i XII wieku opracowano technologię produkcji złota w proszku. Wykorzystywano je m.in. jako pigment do złotego atramentu. Sproszkowane złoto w połączniu z gumą arabską sprzedawane było w muszlach małża jadalnego pod nazwą „złota muszelkowego”. Nazwa ta stosowana jest nadal, choć obecnie złoto muszelkowe dostępne jest w szklanych pojemnikach.

W renesansie połączenie sztuki kulinarnej i pozłotniczej zaowocowało wyrobem wykwintnych dań dekorowanych płatkami i drobinami złota. Tradycja ta jest kultywowana do dziś – firmy sprzedające artykuły pozłotnicze mają w swej ofercie także złoto jadalne.

Złoty barok

Pozłotnictwo przeżywało rozkwit w lubującym się w przepychu i teatralności okresie baroku. Dobrym przykładem mistrzostwa pozłotników tego okresu są, pochodzące z XVIII w., ołtarz główny i ołtarze boczne w kościele Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny i Józefa Oblubieńca przy Krakowskim Przedmieściu 52/54, zwanym seminaryjnym.

Bogate złocenia pokrywają ich architekturę, ornamenty oraz szaty postaci świętych. Dla lepszego uwypuklenia głębi dekoracji zastosowano tu technikę złocenia na poler i na mat. Do prac konserwatorskich zastosowano złoto 233/4 karata.

Złocenie na poler i mat

Pozłotnictwo zaliczane jest do technik malarskich ponieważ wymaga stosowania podkładów identycznych, jak w przypadku malowideł.
Pozłacając elementy drewniane, takie jak w wyżej wymienionych ołtarzach, drewno pokrywa się warstwą klejowo-kredową, a następnie pulmentem lub mikstionem.

Pulment to utarta na luźną masę glinka bolusowa z wodą klejową i środkiem zwiększającym elastyczność, takim jak np. kamfora, żółć wołowa, czosnek, cebula, gliceryna. Glinka bolusowa jest biała, ale może też mieć kolor fioletowy, wiśniowy, szary, niebieski i zielony.
Jako spoiwo pulmentów wykorzystuje się żelatynę, kleje kostne i skórne, królicze, rybie, a także białko jaja ptasiego. Podobno im starsze, nadpsute białko, tym lepsze ma właściwości. Pulment służy jako podkład pod złocenia na poler. Do polerowania złota wykorzystuje się kamień półszlachetny - agat.

Mikstion to mieszanka sporządzona na bazie olejów i żywic. Dawniej stosowano m.in. olej lniany, gumę arabską, żywicę i szafran. Receptury współcześnie produkowanych mikstionów stanowią sekret firm je produkujących. Mikstion umożliwia przyklejanie płatków złota na obiekt nim pokryty. Złocenie na mikstion daje efekt matowy.

Podstawowe narzędzia pozłotnika

Konserwatorzy ratując zabytki stosują te same metody co dawni rzemieślnicy. Narzędzia jakich używają nie zmieniły się przez wieki, a są to:
 
•    skórzana poduszka pozłotnicza do układania i przycinania płatków. Koniecznie z wiatrołapem! Nawet najmniejszy podmuch może porwać płatek i zniweczyć trud pozłotnika,
•    nóż pozłotniczy do przycinania płatków,
•    agat – gładko spolerowany kamień półszlachetny o różnych kształtach. Narzędzie służące do polerowania złota. W średniowieczu do polerowania wykorzystywano kamienie szlachetne, a nawet kły lwa, wilczycy lub lamparta,
•    nastrzelacz - specjalny płaski pędzel wykonany z włosia borsuka, wiewiórki lub jamnika długowłosego. Służy do chwytania płatków złota i przenoszenia z poduszki na powierzchnię obiektu,
•    wisz bosz gruby okrągły pędzel z twardej szczeciny służący do „wiszowania” –polerowania pulmentu przed nałożeniem złota. W dawnym pozłotnictwie do szlifowania powierzchni zaprawy wykorzystywano skrzyp polny.

Ile karatów?

Pozłotnicy, jak i konserwatorzy używają różnych stopów czystego złota z innymi metalami. Rodzaje płatków pozłotniczych:

•    złoto czyste (wieczne) – 24 karaty
•    złoto różowe (dukatowe) – 23-233/4 karata
•    złoto pomarańczowe – 22-22 1/2  karata
•    złoto cytrynowe – 18 karatów
•    złoto zielone – 16 karatów

W pozłotnictwie stosuje się także inne metale i stopy takie jak: srebro, platyna, bizmut, mosiądz, aluminium, cyna i brąz.

Rzemiosło pozłotnicze, które prężnie się rozwijało w minionych wiekach, obecnie nie jest tak popularne. Pozłotnicy wykonują przede wszystkim konserwacje istniejących obiektów.

Prace konserwatorskie w kościele seminaryjnym, w tym pozłacanie detali, finansowane są przez m.st. Warszawę.