Biuro Stołecznego Konserwatora Zabytków

Biuro Stołecznego Konserwatora Zabytków

Odbudowa Warszawy - Teodor Bursze (1893 – 1965)

opublikowano: Poniedziałek, Grudzień 7, 2020 - 08:11, mlan

Teodor Bursze był autorem projektów odbudowy wielu zabytkowych budynków zniszczonych w czasie wojny. Opracował m.in. kamienice po stronie Barssa Rynku Starego Miasta, której odbudowa nie była początkowo tak oczywista, gdyż istniała koncepcja otwarcia Starówki na Wisłę.

fot. Teodor Bursze (1893 – 1965)

Projekty staromiejskich kamienic

Bogate doświadczenie, jakie przed wojną Teodor Bursze zdobył jako architekt, było nieocenione podczas pracy w Biurze Odbudowy Stolicy. Według jego projektów wzniesiono cztery kamienice po stronie Barssa (wschodniej)  Rynku Starego Miasta. Są to kamienice pod numerami 6, 12, 14 i 24. W trzech nawiązał do wyglądu sprzed wojny, a w ostatniej z nich do 1 poł. XVIII w. Ich odbudowa mogła nie być zrealizowana, co groziło tym, że staromiejski rynek byłby otoczony kamienicami tylko z trzech stron. Przez pewien czas promowano bowiem koncepcje otwarcia widoku z rynku na Wisłę. Teodor Bursze zrealizował też odbudowę dwóch kamienic przy ul. Krzywe Koło (nr 22 i 24).

Odbudowa kościoła ewangelicko-augsburskiego na pl. Małachowskiego

 

W 1950 r. opracował projekt i sprawował nadzór nad odbudową spalonego w 1939 r.
kościoła ewangelicko-augsburskiego pw. Św. Trójcy na pl. Małachowskiego. Ufundował go król Stanisław August Poniatowski, a zwycięskim architektem wyłonionym w drodze konkursu był Szymon Bogumił Zug. Kościół wzniesiony w latach 1771-1781 był główną świątynią luterańską w Warszawie i przez kolejne lata świadkiem wielu wydarzeń. Koncertował w nej Chopin, a pod koniec XIX w. krzyż na kopułe kościoła został przyjęty za punkt główny sieci triangulacyjnej utworzonej na potrzeby projektów kanalizacji i wodociągów Lindleyów. Powojenna odbudowa zwłaszcza kopuły kościoła była niezwykle skomplikowana. Obliczenia statyczne konstrukcji wykonał prof. Stanisław Hempel.

Krakowskie Przedmieście

Według projektu Teodora Bursze odbudowanych zostało trzynaście kamienic z końca XVII i z XVIII w. Domy stoją przy Krakowskim Przedmieściu (nr 57-71), a dwa przy ul. Nowy Świat (nr 40 i 42).   

Teodor Bursze w BOS pracował od lipca 1945 r. do końca 1947 r. Był kierownikiem Pracowni Inspekcji Zabytkowej w Wydziale Architektury Zabytkowej. W 1948 r. po reorganizacji BOS, rozpoczął pracę w Urzędzie Konserwatorskim m.st. Warszawy, a następnie w Przedsiębiorstwie Państwowym Pracownie Konserwacji Zabytków jako projektant, główny specjalista i inspektor prac budowlanych oraz kierownik pracowni. Jednocześnie od lutego 1949 r. został kierownikiem pracowni projektowej w Zakładzie Osiedli Robotniczych, która w 1951 r. została przeniesiona do Miastoprojektu Stolica Przedsiębiorstwo Projektowania Budownictwa Miejskiego.

Pomnik ofiar w Mauthausen-Gusen

W latach 1955-56 zaprojektował wspólnie ze Stanisławem Sikorą pomnik ofiar obozu w Mauthausen-Gusen, którego był więźniem. Była także autorem znaczka byłych więźniów obozu.

Notka biograficzna

Teodor Bursze urodził się w Zgierzu 31 maja 1893 r. w rodzinie przybyłej z Bawarii na początku XIX w.  Nazwisko pisało się wówczas Bursche. Wielu członków tej rodziny obrało drogę religijną - było duchownymi Kościoła ewangelicko–augsburskiego (luterańskiego), tak jak ojciec Teodora, Ernest.

Teodor Bursze po ukończeniu gimnazjum w Warszawie, w 1913 r. zapisał się na Wydział Architektury Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu, którą ukończył w 1918 r. Okres studiów to były lata niespokojne - I wojna światowa, rewolucja październikowa a i St. Petersburg stał się Piotrogrodem. Bursze zdołał jednak odbyć w Rosji praktykę na budowie i w pracowni u architekta Mariana Lalewicza. Współpracę obaj architekci kontynuować będą w Warszawie przy pracach remontowo-konserwatorskich pałacu Radziwiłłów (ob. Prezydencki) przy Krakowskim Przedmieściu.

Po powrocie do Warszawy w 1918 r. zatrudnił się w pracowni architekta Zygmunta Wóycickiego, a od lutego 1919 r. prze kilka lat pracował w Okręgowej Dyrekcji Robót Publicznych przy Ministerstwie Robot Publicznych. W 1922 r. uzyskał dyplom na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej i od 1923 r. do początku wojny w 1939 r. Teodor Bursze prowadził samodzielną praktykę architektoniczną.

Najbardziej znaczącymi jego realizacjami sprzed wojny były: gmach Związku Nauczycielstwa Polskiego przy Wybrzeżu Kościuszkowskim, prywatne wille na Saskiej Kępie, z których najbardziej znana jest willa przy ul. Elsterskiej 1 zbudowana dla Władysława Różyckiego, syna założyciela słynnego Bazaru Różyckiego. Brał udział w przebudowie w latach 30. XX w. wojskowego kościoła garnizonowego przy ul. Puławskiej 2a (d. cerkwi pułkowej). Bursze współpracował przy budowie szpitala im. Marszałka Piłsudskiego przy al. Niepodległości (u zbiegu z ul. Nowowiejską), oraz projektował wille dla osób prywatnych, w tym domu dla siebie przy ul. Wawelskiej 32.

Realizacje poza Warszawą

W okresie międzywojennym w Polsce  zaczął prężnie rozwijać się ruch turystyczny, powstawały schroniska i uzdrowiska. Wielu znanych architektów znajdowało w nich pracę i uznanie. Obok Zakopanego modna stała się Krynica i Wisła. Właśnie w Wiśle Teodor Bursze zrealizował szereg projektów. Były to poczta, domy wypoczynkowe, w tym pensjonat dla duchownych wyznania luterańskiego, a także willa dla brata Juliusza. Na Kresach Wschodnich projektował domy urzędnicze w Nieświeżu, Równem i Łucku.

Prace konserwatorskie i przebudowy

W latach 1923-24 opracował projekt odbudowy zamku w Mirze, zdewastowanego przez bolszewików. Rodzinie Światopełk-Mirskich został zwrócony na mocy traktatu ryskiego (1922 r.). Dokonał także przebudowy zamku w Nieświeżu na potrzeby powiatu nieświeskiego (d. województwo nowogródzkie)

Działalność społeczna, wydawnicza i pedagogiczna

T. Bursze był członkiem Stowarzyszenia Architektów Polskich. Należał do Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości, biorąc czynny udział w działalności zarządu i opiece nad zabytkami architektury.
Ściśle współpracował, a tuż przed wojną stał na czele redakcji pisma „Architektura i Budownictwo”.
W latach 1929-39 uczył w Żeńskiej Szkole Architektury im. S. Noakowskiego w Warszawie, prowadząc zajęcia z projektowania.

Doświadczenia II wojny światowej

W 1939 r. wraz z dwoma braćmi został aresztowany przez Niemców i przetrzymywany był najpierw w więzieniu śledczym przy ul. Daniłowiczowskiej, potem na Pawiaku. Wywieziony został do Berlina i do obozu w Mauthausen-Gusen II, gdzie był więziony przez całą wojnę. Po wyzwoleniu obozu przez wojska amerykańskie w maju 1945 r. Teodor Bursze powrócił do kraju.

Lata 60. XX wieku

 

Wraz z zespołem brał udział w projektowaniu współczesnych budynków mieszkalnych, w osiedlach: Racławicka Wschodnia (od 1959 r.) i „Kombajn" przy Al. Jerozolimskich 115/119 (1960-64).

Teodor Bursze zmarł 19 marca 1965 r. w Warszawie i został pochowany w grobie rodzinnym na Cmentarzu Ewangelicko-Augsburskim przy ul. Młynarskiej.

Opracowała: Urszula Zielińska-Meissner.
Źródła i literatura: Archiwum BOS, Archiwum Państwowe w Warszawie; "Architektura" 1953, nr 9;  J.A. Chrościcki, A. Rottermund, Atlas architektury Warszawy, Warszawa 1977; M.I. Kwiatkowska, Kościół Ewangelicko-Augsburski, Warszawa 1982; E. Szulc, Cmentarz ewangelicko-augsburski w Warszawie, Warszawa 1990; Katalog Zabytków Sztuki w Polsce,  Warszawa Stare Miasto,  Warszawa 1993; A. Czapska, hasło Teodor Bursze (w:) Konserwatorzy zabytków architektury w centralnej Polsce, Słownik Biograficzny Konserwatorów Zabytków (on line); strona Polacy z wyboru,  https://www.polacyzwyboru.pl/ rodziny pochodzenia niemieckiego.