Biuro Stołecznego Konserwatora Zabytków

Biuro Stołecznego Konserwatora Zabytków

Odbudowa Warszawy - Jan Grudziński (1907 -1988)

opublikowano: Poniedziałek, Listopad 16, 2020 - 09:53, mlan

Przed wojną projektant osiedli mieszkaniowych. W Biurze Odbudowy Stolicy autor rekonstrukcji m.in. Prochowni, wielu kamienic na Starym i Nowym Mieście, kościołów, cerkwi greko-katolickiej i pałacu na pl. Teatralnym.

fot. Jan Grudziński (1907 -1988)

Pracę w Biurze Odbudowy Stolicy Jan Grudziński rozpoczął 3 kwietnia 1945 r. Miał już spore doświadczenie architektoniczne sprzed wojny. Był architektem z dyplomem i praktyką, pracował w studio cenionych architektów, projektował osiedla mieszkaniowe.

Swoje szczególne zainteresowanie architekturą zabytkową nabył podczas studiów na Politechnice Warszawskiej i zawdzięczał je w dużej mierze profesorowi Oskarowi Sosnowskiemu. Angażował on swoich studentów do prac inwentaryzacyjnych w Warszawie. Jeszcze sprzed wojny znał prof. Jana Zachwatowicza, który był jego starszym kolegą wykładowcą na Wydziale Architektury na Politechnice.

 

Gdy po upadku Powstania Warszawskiego trzeba było ratować rysunki, plany i dokumentację architektoniczną złożone na Wydziale, niezwłocznie włączył się w tę akcję. W swoim domu w Brwinowie przez wiele miesięcy przechowywał te bezcenne zbiory przywiezione, a właściwie przemycone przez prof. Jana Zachwatowicza, z płonącej i systematycznie już wyburzanej Warszawy. Zostały one potem przetransportowane do klasztoru oo. bernardynów w Piotrowie Trybunalskim, gdzie szczęśliwie doczekały wyzwolenia (piszemy o tym także w rozdziale o prof. Zachwatowiczu).
 
Gdy BOS zakończyło swoją działalność, Jan Grudziński kontynuował prace jako Inspektor Urzędu Konserwatorskiego na miasto st. Warszawa. Potem do 1953 r. pracował w Miasto-projekcie, a następnie w Przedsiębiorstwie Państwowym Pracowniach Konserwacji Zabytków (PP PKZ). Był tam starszym projektantem i kierownikiem zespołu. Równocześnie prowadził zajęcia jako asystent na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej.

Od kamienic po kościoły

 

Lista obiektów, które zostały odbudowane według projektów Jana Grudzińskiego jest długa. Jego autorstwa jest odbudowa wielu zabytkowych budynków na Starym i Nowym Mieście. Są to: budynek dawnej Prochowni przy ul. Mostowej z przywróceniem pierwotnego wyglądu Bramy Mostowej, kamienice mieszkalne przy ul. Piwnej 3, 5, 7 i 7a, ul. Nowomiejskiej 21, przy  Długiej 4. Dużą realizacją była odbudowa kamienicy pod św. Anną (u zbiegu z Wąskim Dunajem) po Stronie Kołłątaja Rynku Starego Miasta.

Jego autorstwa są duże projekty odbudowy dwóch kościołów z zabudowaniami klasztornymi – paulinów z kościołem św. Ducha i augustianów z kościołem św. Marcina. W obu obiektach projektował także elementy wystroju wykorzystując dostępną dokumentację sprzed 1944 r. Były to m.in. kraty zaprojektowane z Janem i Władysławem Kotniewiczami (u paulinów) i krata do krużganków zrealizowana z siostrą Almą Skrzydlewską (autorką także Drogi Krzyżowej i adaptacji reliktów dawnego wyposażenie w kościele św. Marcina). Inną realizacją architektury sakralnej była cerkiew greko-katolicka ojców bazylianów przy ul. Miodowej 16.
Jan Grudziński jest też autorem planów odbudowy pałacu Blanca przy pl. Teatralnym (adres ul. Senatorska 14), pierwszej siedziby Konserwatora Zabytków w Warszawie.

Pałace i synagogi

 

Jan Grudziński jako architekt realizował się także poza Warszawą. Projektował renowacje pałacu Starzeńskich w Ciechanowcu-Nowodworach (obecnie Muzeum Rolnictwa im. ks. K. Kluka), dwór w Kaskach koło Szymanowa, (funkcjonował jako szkoła podstawowa, obecnie własność gminy Baranów), dwór w Hołny Wolmera (granica z Litwą koło Sejn), dawny letni pałac Biskupów Wrocławskich przy ul. Traugutta 111/112, mieszczący dzisiaj Dom Aktora i Muzeum Etnograficzne, dawny pałac Ossolińskich w Rudce (siedziba Zespołu Szkół Rolniczych) i ratusz w Staszowie. Zaprojektował także odbudowę zabytkowej Bramy Grodzkiej w Lublinie, w jej kształcie z końca XVIII w.  projektu Dominika Merliniego. Jan Grudziński jest też autorem odbudowy dwóch synagog - w Tykocinie i Zamościu.
Wykonał m.in. renowację i adaptację willi „Zagroda” w Brwinowie, która wraz z przyległym parkiem stała się siedzibą powstałego w 1973 r. i działającego do dzisiaj Towarzystwa Przyjaciół Brwinowa. Współpracował też z Instytutem Sztuki PAN przy tworzeniu Katalogu zabytków sztuki w Polsce, służąc swoją wiedzą podczas odbudowy Warszawy.

Jan Grudziński urodził się 16 czerwca 1907 r. w Warszawie. Ojciec jego Władysław, był malarzem krajobrazów i pejzaży miejskich, matka Anna zajmowała się domem. Jan odziedziczył zamiłowania i zdolności ojca, co było bardzo pomocne w jego późniejszej pracy architekta i konserwatora zabytków. Rodzina mieszkała początkowo na Pradze, przy ul. Ząbkowskiej. W 1929 r. Jan Grudziński ukończył znajdujące się nieopodal Gimnazjum Władysława IV i zdał egzamin na Wydział Architektury Politechniki Warszawskiej. Podczas studiów przez dwa lata odbywał służbę wojskową. W latach 1935 – 38 Jan Grudziński był zatrudniony w pracowni Heleny i Szymona Syrkusów. Dyplom inżyniera architekta uzyskał w czerwcu 1938 r. Wkrótce został zatrudniony jako projektant osiedli mieszkaniowych dla Okręgowej Dyrekcji PKP we Lwowie, a następnie w drodze konkursu w 1939 r. uzyskał stanowisko architekta powiatowego w Kielcach.

Według informacji zamieszczonej w ankiecie BOS, Jan Grudziński podczas wojny mieszkał w Brwinowie, dokąd jego rodzice przenieśli się jeszcze w 1936 r. i pracował tam w gospodarstwie ogrodniczym i w cukrowni w pobliskim Józefowie. Był żołnierzem AK (pseudonim „Bąk”), a w jego domu odbywały się konspiracyjne szkolenia. Do końca życia mieszkał w Brwinowie. Pracę zawodową dzielił z pracą społeczną w dużej mierze na rzecz swojego miasta.
Odznaczenia: Krzyż Kawalerski Odrodzenia Polski, Medal pamiątkowy z okazji 25. rocznicy odbudowy Starego Miasta, Medale 10-lecia i 40-lecia PRL, Srebrny Krzyż Zasługi, Medal pamiątkowy w służbie ochrony zabytków .

Jan Grudziński zmarł 31 marca 1988 r. w Brwinowie. Został pochowany w grobie rodzinnym na Cmentarzu Brudzieńskim.

Opracowała Urszula Zielińska-Meissner, BSKZ.
Źródła i opracowania: Archiwum BOS, Archiwum Państwowe w Warszawie,
Wspomnienia Z. Gajewskiej w „Brwinowskie ABC” nr 11 (66) 15.06.1998 r. Strona internetowa „Gozdawianka”, In Memoriam Architektów Polskich (strona SARP), Katalog zabytków sztuki w Polsce, Stare Miasto w Warszawie cz.1, Warszawa 1993; Katalog zabytków sztuki w Polsce, Nowe Miasto w Warszawie cz.2, Warszawa 2001.