Biuro Stołecznego Konserwatora Zabytków

Biuro Stołecznego Konserwatora Zabytków

Odbudowa Warszawy - Barbara Brukalska (1899 – 1980)

opublikowano: Poniedziałek, Styczeń 11, 2021 - 09:27, mlan

Barbara Brukalska była jedną z pierwszych kobiet, które przed wojną studiowały architekturę. Pracując w zawodzie realizowała oryginalne projekty od kuchni wielkości aneksu, przez pensjonat dla roślin po idee, w których sprzeciwiała się PRL-owskiej szarzyźnie.

fot. Klatka schodowa w WSM Żoliborz - projekt B. Brukalskiej. Fot. BSKZ

Urodziła się 4 grudnia 1899 r. w Brzeźcach. Jej ojciec Wojciech Sokołowski, wykształcony w Instytucie Gospodarstwa Wiejskiego w Puławach, prowadził hodowlę warzyw. Matka Stefania, obdarzona zdolnościami malarskimi, zajmowała się domem. Zmarła gdy Barbara miała zaledwie 7 lat. Początkowo, wzorem ojca, ale zapewne z zmiłowania do natury, co później okazało się bardzo znamienne w jej twórczości projektowej, Barbara postanowiła studiować rolnictwo w Instytucie Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa w Puławach. W 1921 roku rozpoczęła studia na Politechnice Warszawskiej na Wydziale Architektury. Przez pierwszy rok uczestniczyła w zajęciach jako wolna słuchaczka. Były to czasy kiedy kobiety dopiero „zdobywały” politechniczne kierunki studiów, takie jak architektura. Podczas studiów poznała swego męża, Stanisława Brukalskiego. Wraz z nim była członkiem grupy Preasens. Wspólnie zaprojektowali osiedle Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej (WSM) na Żoliborzu (kolonie IV, VII i IX).

Kuchnia Barbary Brukalskiej

 

Z lat 1927-28 pochodzi projekt kuchni, która była właściwie głęboką wnęką o wymiarach 2,20 x 1,37 metra z oknem, obudowaną funkcjonalnymi szafkami, całkowicie otwarta na pokój. Projekt kuchni poparty był badaniami z psychologii i mechaniki, co było w owym czasie śmiałe i nowatorskie. Poza tym projektowała go kobieta, pani domu, czyli osoba która zwyczajowo wie o pracy w kuchni najwięcej. Współcześnie takie rozwiązanie nazywamy aneksem kuchennym.

Pionierski projekt kuchni dla niewielkich mieszkań okazał się praktyczny i bardzo trwały. Posiadał właściwe proporcje,  na odpowiedniej wysokości zamontowane wiszące szafki oraz blaty robocze. Barbara wzorowała się tu na swojej typowej sylwetce. Tak też pisząc o nowoczesnej kuchni i zamieszczając jej projekt wraz z objaśnieniami, sportretowała siebie, łącznie z nowoczesną fryzurą. (Dom Osiedle Mieszkanie, nr. 1, 1929). Projekt kuchni Brukalskiej był stosowany do lat osiemdziesiątych XX wieku.

Dom własny przy ul. Niegolewskiego 8

 

Wyjątkowym, nowatorskim i oryginalnym był projekt domu własnego Brukalskich przy ul. Niegolewskiego 8 na Żoliborzu. W centrum willi został zaplanowany hol ze schodami. Dom spełniał nowoczesne założenia konstruktywizmu - był funkcjonalny, jasny, wygodny i dostosowany do  potrzeb zawodowych i życia rodzinnego swych mieszkańców.

 

Autorstwa Barbary Brukalskiej była także większość mebli, jak i cała „architektura wewnętrzna”, czyli urządzenie wnętrza. Ważną i nierozerwalną częścią domu był specjalnie zaplanowany na tyłach posesji ogród ze szklarnią gdzie Brukalscy hodowali rośliny egzotyczne.

Zieleń i pensjonat dla roślin

 

Ogromne znaczenie w projektach Barbary Brukalskiej miała zieleń. Jeśli z racji bardzo ograniczonego metrażu projektowanych mieszkań, a tych była większość na osiedlu WSM na Żoliborzu, włączenie jej do wnętrza było niemożliwe, to przynajmniej widok z okna musiał zaspakajać potrzebę kontaktu z roślinnością, stanowić radość dla oczu i relaks dla myśli.

Barbara Brukalska była też inicjatorką bardzo nowatorskiego pomysłu pensjonatu dla roślin. Miała to być oszklona, wydzielona część budynku czy pawilonu gdzie mieszkańcy mogliby przynosić rośliny, które potrzebują specjalnej troski.

 

Wraz ze swoim mężem projektowała też pawilony wystawowe na targi w Warszawie i za granicą (wystawa światowa w Paryżu w 1937 r.).

Dyplom architekta jaki uzyskała u prof. Rudolfa Świerczyńskiego dotyczył projektu domu mieszkalnego, a inspiracją i wzorem były realizacje francuskiego architekta Le Corbusier’a.

 

Wojna zastała Barbarę w Warszawie, jej mąż Stanisław został wzięty do niewoli (patrz tekst o Stanisławie Brukalskim). Podjęła pracę w Pracowni Architektoniczno-Urbanistycznej w Społecznym Przedsiębiorstwie Budowlanym na Żoliborzu, wraz z wieloma innymi architektami i studentami (często nielegalnych kursów architektury).

Lata powojenne

 

Dom Barbary i Stanisława Brukalskich przy ul. Niegolewskiego 8 ocalał z wojennej zawieruchy, także po powrocie do Warszawy w styczniu 1945 r. małżonkowie mogli w nim zamieszkać.

Barbara Brukalska włączyła się wraz z mężem, zatrudnionym początkowo jako rzeczoznawca  BOS, w odbudowę i budowę osiedli mieszkaniowych, przede wszystkim na Żoliborzu. Od 1945 r. do 1948 r. projektuje i realizuje nowe budynki dla rodzin w spółdzielni WSM (kolonia XIII) na Żoliborzu. Jest wśród nich wyjątkowy obiekt - dom dla osób samotnych czy bezdzietnych (przy obecnej ul. Popiełuszki 18, 18 a).

 

Oprócz mieszkań architekci zaprojektowali tam miejsce na spotkania mieszkańców i stołówkę. Barbara projektuje również detal – balustrady, oświetlenie i mozaikowe posadzki, czyli wystrój wewnętrzy, który od czasów przedwojennych nie nazywany jest już dekoracją.

Autorka niezależnej idei

 

Niezależna myśli, skierowana na rozróżnienie potrzeb różnych grup społecznych, wykonywanych zawodów, a nawet czasu pracy jest wielkim i znaczącym wkładem Barbary Brukalskiej w odbudowę Warszawy. Idee te zapoczątkowane w późnych latach 20. i 30. XX w. przy budowie kolonii mieszkaniowych na Żoliborzu, mogły być kontynuowane po wojnie przy ich rozbudowie. Warto jednak pamiętać, że w większości PRL-owskich osiedli w Warszawie zasady te nie były przestrzegane.

Brukalska staje wkrótce w konflikcie z komunistyczną ideą realizmu socrealistycznego dążącego do swego rodzaju ujednolicenia społeczeństwa. Tak jak przed wojną, kiedy była jedną z pierwszych kobiet idących „pod prąd”, wykonująca „męski” zawód architekta, ale nie zaprzeczając swej kobiecości, znajduje inny jej wyraz, sprzeciwiając się szarzyźnie i anonimowości. Swoje poglądy publikuje w pracy „Zasady społeczne projektowania osiedli mieszkaniowych”, wydanej w 1948 r., ale wkrótce na wiele lat usuniętej z półek.


Realizacje w Warszawie

 

W latach 60.XX w. projektuje osiedle mieszkaniowe na Okęciu, w 1964 r. wygrywa (wraz z zespołem) konkurs na projekt Domu im. Matysiaków przy ul. Arabskiej 3 na Saskiej Kępie.
Poza Warszawą projektuje trzy kościoły w Troszynie (1956-1975) i w Sypniewie (1971-1974).
Miała też swój udział przy odbudowie Starego Miasta w Warszawie projektując wnętrze DESY przy Rynku Starego Miasta 4 (strona Barssa).

Barbara Brukalska jako pierwsza kobieta na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej otrzymała nominację profesorską. Zajęcia dydaktyczne łączyła z aktywną pracą projektową, do ostatnich lat życia związana była z pracownią Architektury i Urbanistyki WSM przy ul. Filareckiej.

Barbara Brukalska zmarła 6 marca 1980 Warszawie i została pochowana na cmentarzu Ośrodka dla ociemniałych w Laskach pod Warszawą.

Opracowała: Urszula Zielińska-Meissner BSKZ
Bibliografia: B. Brukalska, Kuchnia współczesna, Dom, Osiedle, Mieszkanie nr 1, 1929;
M. Leśniakowska, Barbara Brukalska: subtelna budownicza płaszczyzn i form, (w:) Architekt, Kraków 2016; T. Pawłowicz, J. Zieliński, Żoliborz, przewodnik historyczny, Warszawa2008; J i L. Pańków, Kreatorki, Kobiety, które zmieniły polski styl życia, Warszawa, 2016.